کج شدن یا جابهجایی دندانها بعد از ارتودنسی ممکن است اتفاق بیفتد و لزوماً به معنی شکست کامل درمان نیست. دندانها پس از پایان درمان همچنان تحت تأثیر بافتهای اطراف ریشه، نیروهای جویدن و تغییرات طبیعی فک قرار دارند. به همین دلیل مرحله نگهداری یا Retention بخش مهمی از درمان ارتودنسی محسوب میشود.
مهمترین عامل قابل کنترل برای کاهش احتمال برگشت نامرتبی، استفاده منظم از ریتینر طبق دستور متخصص ارتودنسی است. شکستن یا جدا شدن نگهدارنده و بیتوجهی به تغییر موقعیت دندانها نیز میتواند باعث جابهجایی تدریجی شود.
آیا دندانها بعد از ارتودنسی دوباره کج میشوند؟
بله. دندانها میتوانند بعد از پایان ارتودنسی دوباره حرکت کنند. این جابهجایی ممکن است بسیار جزئی باشد و فقط به صورت چرخش یک دندان یا ایجاد فاصله کوچک دیده شود یا در بعضی افراد تغییر بیشتری در نظم دندانها ایجاد کند.
البته هر حرکت دندان را نباید بازگشت کامل ارتودنسی دانست. اصطلاح Relapse معمولاً برای تغییر نامطلوب موقعیت دندان پس از درمان به کار میرود و عوامل مختلفی در آن نقش دارند. بازسازی بافتهای اطراف دندان و تغییرات رشد و افزایش سن و نیروهای واردشده از زبان و لبها و نحوه تماس دندانها از عوامل مطرحشده در مطالعات هستند.
اگر یک یا چند دندان بعد از ارتودنسی شروع به جابهجایی کردهاند، شدت مشکل و علت آن باید توسط متخصص ارتودنسی بررسی شود. گاهی اصلاح ریتینر کافی است و در موارد دیگر ممکن است به الاینر اصلاحی یا درمان مجدد نیاز باشد.
چرا دندانها بعد از ارتودنسی حرکت میکنند؟
در زمان ارتودنسی، دندانها با اعمال نیرو به موقعیت جدید منتقل میشوند. پس از پایان درمان، استخوان و بافتهای اطراف ریشه باید با این موقعیت جدید سازگار شوند. این فرایند بلافاصله تمام نمیشود و به همین دلیل ماههای ابتدایی مرحله نگهداری اهمیت زیادی دارد.
از طرف دیگر، تغییر موقعیت دندانها فقط به روزها یا ماههای ابتدایی محدود نیست. خطر جابهجایی در طول زمان نیز وجود دارد و به همین دلیل نگهداری طولانیمدت با ریتینر در ارتودنسی رایج است. انجمن متخصصان ارتودنسی آمریکا نیز بر استفاده طولانیمدت از ریتینر برای حفظ نتیجه درمان تأکید دارد.
مهمترین عواملی که میتوانند با جابهجایی دندانها ارتباط داشته باشند عبارتاند از:
- استفاده نکردن یا استفاده نامنظم از ریتینر
- گم شدن یا خراب شدن ریتینر متحرک
- جدا شدن ریتینر ثابت از دندان
- تغییر شکل سیم نگهدارنده ثابت
- ادامه رشد فک در سنین پایین
- تغییرات طبیعی دندانها و فک با افزایش سن
- فشار زبان و لبها و برخی عادتهای دهانی
- تغییرات بافتهای لثه و اطراف ریشه
- بیماریهای لثه و کاهش حمایت بافتی از دندان
- از دست دادن دندان و ایجاد فضای جدید
در مورد ریتینر ثابت نیز باید توجه داشت که سالم بودن ظاهری سیم همیشه به معنی ثابت ماندن کامل دندانها نیست. تغییر شکل سیم یا مشکلات اتصال آن میتواند باعث حرکت ناخواسته بعضی دندانها شود.
چه زمانی احتمال کج شدن دندانها بیشتر است؟
ماهها و دوره ابتدایی پس از برداشتن براکتها اهمیت ویژهای دارد زیرا بافتهای اطراف دندان هنوز در حال سازگاری با موقعیت جدید هستند. انجمن ارتودنسی بریتانیا نیز اشاره میکند که خطر برگشت در ماههای ابتدایی بیشتر است و حفظ نتیجه به نگهداری طولانیمدت نیاز دارد.
با این حال نمیتوان گفت بعد از گذشت یک مدت مشخص خطر حرکت دندان کاملاً از بین میرود. تغییرات دندان و فک در طول زندگی ادامه دارد و احتمال جابهجایی در سالهای بعد نیز وجود دارد.
اگر متوجه شدهاید ریتینر مانند گذشته روی دندان قرار نمیگیرد یا دندانها تغییر موقعیت دادهاند، بهتر است موضوع را سریع با متخصص ارتودنسی مطرح کنید. استفاده اجباری از ریتینر تغییرشکلیافته یا نامناسب میتواند مشکل را پیچیدهتر کند.
ریتینر چگونه از برگشت ارتودنسی جلوگیری میکند؟
ریتینر وسیلهای است که پس از پایان درمان برای حفظ موقعیت جدید دندانها استفاده میشود. این نگهدارنده فرصت بیشتری برای سازگاری بافتهای اطراف دندان فراهم میکند و احتمال جابهجایی را کاهش میدهد. ریتینرها معمولاً به دو گروه ثابت و متحرک تقسیم میشوند.
ریتینر ثابت چیست؟
ریتینر ثابت معمولاً یک سیم باریک است که به سطح پشتی تعدادی از دندانها متصل میشود. مزیت آن این است که برای استفاده روزانه نیازی به خارج کردن و دوباره قرار دادن ندارد.
با وجود این مزیت، تمیز کردن اطراف سیم اهمیت زیادی دارد و اتصال آن باید در معاینات دورهای بررسی شود. اگر سیم از یک دندان جدا شود یا تغییر شکل دهد، باید متخصص ارتودنسی در جریان قرار گیرد.
ریتینر متحرک چیست؟
ریتینر متحرک معمولاً به صورت پلاک شفاف یا مدل هاولی ساخته میشود. این نوع نگهدارنده برای تمیز کردن و غذا خوردن از دهان خارج میشود و زمان استفاده آن باید مطابق برنامهای باشد که متخصص ارتودنسی تعیین کرده است.
در مورد ریتینرهای شفاف باید از حرارت زیاد دوری کرد زیرا گرما میتواند باعث تغییر شکل پلاک شود. نگهداری آن داخل محفظه مخصوص نیز احتمال گم شدن یا آسیب دیدن را کاهش میدهد.
چگونه از کج شدن دندان بعد از ارتودنسی جلوگیری کنیم؟
برای حفظ نتیجه درمان باید برنامه استفاده از ریتینر را جدی گرفت. مدت و دفعات استفاده برای همه افراد یکسان نیست و متخصص ارتودنسی با توجه به وضعیت دندانها و نوع درمان آن را مشخص میکند.
چند نکته کاربردی نیز اهمیت دارد:
- ریتینر را طبق برنامه متخصص استفاده کنید.
- نگهدارنده متحرک را هنگام خارج کردن داخل محفظه مخصوص قرار دهید.
- پلاک را در معرض آب بسیار داغ یا حرارت قرار ندهید.
- اطراف ریتینر ثابت را با دقت تمیز کنید.
- شکستگی یا جدا شدن سیم را به تعویق نیندازید.
- اگر پلاک دیگر بهدرستی روی دندان قرار نمیگیرد، آن را خودسرانه اصلاح نکنید.
- تغییرات ظاهری دندانها را در همان مراحل اولیه پیگیری کنید.
- معاینات دورهای را طبق برنامه متخصص ادامه دهید.
انجمن متخصصان ارتودنسی آمریکا توصیه میکند اگر ریتینر تغییر شکل داده یا دیگر بهدرستی روی دندان قرار نمیگیرد، موضوع با متخصص ارتودنسی در میان گذاشته شود.
آیا بعد از برگشت نامرتبی به ارتودنسی مجدد نیاز است؟
خیر، در همه موارد درمان کامل از ابتدا لازم نیست. نوع اصلاح به میزان حرکت دندانها و وضعیت بایت و علت ایجاد مشکل بستگی دارد.
در جابهجاییهای محدود ممکن است متخصص بتواند با اصلاح یا تعویض ریتینر مشکل را مدیریت کند. اگر تغییرات بیشتر باشد، الاینرهای اصلاحی یا ارتودنسی محدود میتوانند مورد بررسی قرار بگیرند. در موارد پیچیدهتر نیز ممکن است درمان گستردهتری لازم باشد.
انتخاب روش درمان بدون معاینه دقیق امکانپذیر نیست. متخصص باید ابتدا مشخص کند آیا تغییر ایجادشده واقعاً برگشت ارتودنسی است یا حرکت ناخواسته دیگری رخ داده است. حتی در افرادی که ریتینر ثابت دارند نیز حرکتهای ناخواسته دندان گزارش شده است.
شواهد پژوهشی نیز نشان نمیدهند که یک روش نگهداری برای تمام بیماران بهترین گزینه باشد. مرور کاکرین درباره روشهای حفظ موقعیت دندانها نیز با توجه به کیفیت و محدودیت مطالعات موجود، نتیجه قطعی درباره برتری یک روش نسبت به روش دیگر ارائه نمیکند.
درمان کج شدن دندان بعد از ارتودنسی با متخصص ارتودنسی
اگر بعد از پایان ارتودنسی متوجه چرخش دندان یا باز شدن فاصله یا تغییر بایت شدهاید، بهتر است قبل از تغییر خودسرانه برنامه استفاده از ریتینر، علت مشکل بررسی شود.
متخصص ارتودنسی میتواند وضعیت دندانها و ریتینر را بررسی کند و بر اساس میزان جابهجایی درباره ادامه استفاده از نگهدارنده یا ساخت ریتینر جدید یا درمان اصلاحی تصمیم بگیرد. در مواردی که بیماری لثه یا مشکل دیگری در سلامت دهان وجود داشته باشد، ابتدا باید همان عامل نیز بررسی و درمان شود.
جمعبندی
کج شدن دندان بعد از ارتودنسی میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد و لزوماً به معنی شکست کامل درمان نیست. ریتینر ثابت یا متحرک بخش مهمی از مرحله نگهداری است و استفاده صحیح از آن میتواند به حفظ موقعیت اصلاحشده دندانها کمک کند.
اگر ریتینر شکسته یا جدا شده یا دندانها شروع به حرکت کردهاند، مراجعه زودهنگام به متخصص ارتودنسی اهمیت دارد. در بعضی موارد اصلاح ریتینر کافی است و در برخی موارد درمان اصلاحی با الاینر یا ارتودنسی مورد نیاز خواهد بود.
سلامتزیستی