طاعون یک عفونت باکتریایی جدی است که عامل آن Yersinia pestis یا «یرسینیا پستیس» نام دارد. این بیماری برخلاف تصور رایج هنوز کاملاً از بین نرفته است، اما امروزه در صورت تشخیص سریع و شروع به‌موقع آنتی‌بیوتیک، قابل درمان است. بیشترین خطر زمانی ایجاد می‌شود که عفونت به خون یا ریه‌ها برسد.
طاعون چیست و بیماری طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
طاعون یک بیماری عفونی مشترک میان انسان و حیوان است که باکتری Yersinia pestis عامل ایجاد آن محسوب می‌شود. این باکتری در چرخه طبیعی خود بیشتر در میان برخی پستانداران کوچک و کک‌های آن‌ها وجود دارد. انسان معمولاً زمانی آلوده می‌شود که کک آلوده او را بگزد یا با حیوان آلوده و بافت‌ها و مایعات بدن آن تماس داشته باشد.
مهم‌ترین راه انتقال، گزش کک آلوده است. کک پس از تغذیه از حیوان آلوده می‌تواند باکتری را دریافت کند و هنگام گزش حیوان یا انسان دیگر آن را منتقل کند. به همین دلیل، تماس با جوندگان وحشی بیمار یا مرده و همچنین حضور در محیط‌هایی که کک و جوندگان آلوده وجود دارند، اهمیت دارد.
انتقال مستقیم انسان به انسان در طاعون معمولی شایع نیست. استثنای مهم، طاعون ریوی است که می‌تواند از طریق ذرات تنفسی فرد یا حیوان مبتلا و معمولاً در تماس نزدیک منتقل شود.
دوره نهفتگی طاعون بسته به نوع بیماری و مسیر انتقال متفاوت است. سازمان جهانی بهداشت معمولاً بازه حدود یک تا هفت روز را مطرح می‌کند، در حالی که در برخی موارد طاعون خیارکی ممکن است علائم طی چند روز پس از مواجهه ظاهر شوند.
علائم طاعون در انسان چیست و طاعون چه انواعی دارد؟
علائم اولیه طاعون می‌توانند شبیه یک بیماری عفونی شدید باشند و شامل تب ناگهانی، لرز، سردرد، بدن‌درد، ضعف و گاهی تهوع و استفراغ شوند. نوع بیماری و مسیر ورود باکتری به بدن، شکل علائم را تعیین می‌کند.
طاعون خیارکی
طاعون خیارکی شایع‌ترین شکل بیماری است. باکتری پس از ورود به بدن، معمولاً از طریق سیستم لنفاوی به نزدیک‌ترین غده لنفاوی می‌رسد. این غده متورم، سفت و بسیار دردناک می‌شود و به آن خیارک گفته می‌شود.
خیارک ممکن است در کشاله ران، زیر بغل یا گردن ظاهر شود. تب، لرز، سردرد و ضعف نیز می‌توانند همراه آن باشند. در صورت درمان نشدن، عفونت ممکن است از غدد لنفاوی به جریان خون یا ریه‌ها گسترش پیدا کند.
طاعون سپتی‌سمیک
در طاعون سپتی‌سمیک، باکتری وارد جریان خون می‌شود و عفونت گسترده‌ای ایجاد می‌کند. این نوع ممکن است مستقیماً پس از ورود باکتری به بدن ایجاد شود یا در اثر پیشرفت طاعون خیارکی به وجود بیاید.
تب و لرز شدید، ضعف، درد شکم، افت فشار خون و خونریزی در پوست یا اندام‌ها از علائم احتمالی هستند. در موارد شدید، آسیب بافتی می‌تواند باعث سیاه شدن و مرگ بافت در انگشتان دست و پا یا بخش‌هایی از بدن شود.
طاعون ریوی
طاعون ریوی جدی‌ترین شکل بیماری است و ریه‌ها را درگیر می‌کند. این بیماری ممکن است در اثر گسترش طاعون خیارکی یا سپتی‌سمیک به ریه ایجاد شود یا فرد مستقیماً ذرات عفونی ناشی از فرد یا حیوان مبتلا را استنشاق کند.
سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و گاهی خلط خونی از علائم مهم آن هستند. طاعون ریوی می‌تواند با سرعت زیادی پیشرفت کند و برخلاف طاعون خیارکی، قابلیت انتقال انسان به انسان دارد.
تشخیص طاعون چگونه انجام می‌شود و درمان آن چیست؟
تشخیص طاعون فقط بر اساس علائم ظاهری انجام نمی‌شود و بررسی آزمایشگاهی اهمیت دارد. پزشک با توجه به علائم، سابقه تماس با حیوانات یا کک و محل زندگی یا سفر فرد، احتمال بیماری را بررسی می‌کند. نمونه خون، ترشحات خیارک یا نمونه تنفسی می‌تواند برای شناسایی باکتری مورد آزمایش قرار گیرد.
نکته بسیار مهم این است که اگر احتمال طاعون بالا باشد، شروع درمان نباید تا آماده شدن نتیجه نهایی آزمایش به تأخیر بیفتد. طاعون درمان‌نشده می‌تواند در مدت کوتاهی شدید و حتی کشنده شود.
درمان اصلی طاعون با آنتی‌بیوتیک انجام می‌شود. بسته به نوع بیماری و وضعیت بیمار، پزشک می‌تواند از داروهایی مانند برخی فلوروکینولون‌ها یا جنتامایسین و سایر آنتی‌بیوتیک‌های مناسب استفاده کند. نوع دارو، مقدار مصرف و طول درمان باید توسط پزشک تعیین شود و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک مناسب نیست.
در موارد شدید، علاوه بر آنتی‌بیوتیک ممکن است بیمار به مراقبت‌های حمایتی، درمان افت فشار خون، کنترل مشکلات تنفسی و رسیدگی به عوارض ناشی از عفونت گسترده نیاز داشته باشد.
اگر فردی پس از تماس با حیوان مشکوک، گزش کک در منطقه پرخطر یا تماس نزدیک با بیمار مبتلا به طاعون ریوی دچار تب شدید، تورم دردناک غدد لنفاوی یا علائم تنفسی ناگهانی شود، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرد.
چگونه از طاعون پیشگیری کنیم و آیا واکسن طاعون وجود دارد؟
برای بیشتر افراد، پیشگیری از طاعون بیشتر بر کاهش تماس با کک، جوندگان و حیوانات آلوده متمرکز است. اگر در منطقه‌ای زندگی می‌کنید یا به محیطی سفر می‌کنید که طاعون در حیوانات آن وجود دارد، رعایت چند نکته می‌تواند خطر ابتلا را کاهش دهد:
- از تماس مستقیم با جوندگان بیمار یا مرده خودداری کنید.
- به حیوانات وحشی بیمار یا لاشه آن‌ها دست نزنید.
- در محیط‌های پرخطر، اقدامات مناسب برای جلوگیری از گزش کک انجام دهید.
- حیوانات خانگی را از نظر وجود کک تحت مراقبت دامپزشکی قرار دهید.
- در صورت نیاز به جابه‌جایی حیوان مشکوک، از تماس مستقیم پوست با بدن حیوان خودداری کنید.
- اگر تعداد زیادی جوندگان به‌طور غیرعادی بیمار یا مرده دیده شدند، موضوع را به مسئولان بهداشتی یا دامپزشکی اطلاع دهید.
- اگر با فرد مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک داشته‌اید، این موضوع را سریعاً به کادر درمان اطلاع دهید.
واکسن طاعون برای استفاده عمومی و روتین توصیه نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون را برای برخی گروه‌های دارای خطر شغلی یا مواجهه بالا، مانند بعضی کارکنان آزمایشگاهی و نیروهای بهداشتی در شرایط خاص، مطرح کرده است. بنابراین برای عموم مردم، کنترل کک‌ها و جوندگان و پرهیز از تماس با حیوانات آلوده اهمیت بیشتری دارد.
آیا طاعون هنوز وجود دارد و وضعیت طاعون در ایران چگونه است؟
طاعون به‌طور کامل از بین نرفته است. باکتری Yersinia pestis همچنان در چرخه طبیعی خود میان برخی جوندگان و کک‌ها وجود دارد و موارد انسانی نیز در بعضی مناطق جهان گزارش می‌شود. بر اساس داده‌های سازمان جهانی بهداشت، در سال‌های اخیر بیشترین موارد انسانی در کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار گزارش شده‌اند.
در ایران نیز طاعون از نظر تاریخی سابقه داشته است. سازمان جهانی بهداشت گزارش کرده که موارد انسانی این بیماری در دهه‌های گذشته به‌صورت پراکنده در ایران گزارش شده‌اند. بررسی‌های علمی نیز نشان داده‌اند که در برخی مناطق غربی کشور، شواهدی از گردش باکتری در مخازن حیوانی وجود داشته است.
با این حال، داده‌های نظارتی جدید سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که ایران در بازه ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ مورد انسانی طاعون گزارش‌شده‌ای نداشته است. بنابراین طاعون را نباید یک بیماری شایع در ایران دانست، اما سابقه حضور آن در چرخه حیوانی و امکان بروز موارد پراکنده باعث می‌شود پایش بیماری همچنان اهمیت داشته باشد.
طاعون سیاه چیست و چرا دیگر مانند گذشته مرگبار نیست؟
«طاعون سیاه» یا مرگ سیاه نامی است که بیش از همه با همه‌گیری بزرگ طاعون در قرن چهاردهم میلادی ارتباط دارد. سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند که این همه‌گیری بیش از ۵۰ میلیون نفر را در اروپا به کام مرگ کشاند.
یکی از تفاوت‌های اساسی آن دوران با امروز این است که عامل بیماری شناخته نشده بود و درمان مؤثر آنتی‌بیوتیکی وجود نداشت. در نتیجه، بیماری می‌توانست در مدت کوتاهی در جمعیت‌های بزرگ گسترش پیدا کند و مرگ‌ومیر بسیار بالایی ایجاد کند.
امروزه شرایط کاملاً متفاوت است. عامل بیماری شناخته شده، روش‌های آزمایشگاهی برای تشخیص وجود دارد و آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر در دسترس هستند. تشخیص زودهنگام و شروع سریع درمان می‌تواند از پیشرفت بیماری و مرگ جلوگیری کند.
بنابراین، طاعون سیاه تاریخی پایان یافته است اما خود بیماری طاعون از بین نرفته است. طاعون همچنان در برخی چرخه‌های طبیعی حیوانی وجود دارد و موارد انسانی آن نیز گاهی رخ می‌دهد؛ با این تفاوت که امروزه کنترل بیماری، تشخیص و درمان آن بسیار مؤثرتر از گذشته است.
سلامت زیستی